Canım Sıkılıyor: Sıkıntının Eğitici ve Gelişim Destekleyici Yüzü

Bakiye Nergiz Ovacıklı – Uzman Psikolog

“Canım sıkılıyor…”
Ebeveynlerin günlük yaşamında sıkça duyulan bu ifade, çoğu zaman bir alarm gibi algılanır. Modern ebeveynlik anlayışı içinde çocukların sürekli meşgul, üretken ve gelişimsel olarak “aktif” olması gerektiğine dair güçlü bir beklenti oluşmuştur. Ancak bu yaklaşım, hem ebeveynler üzerinde ciddi bir yük yaratmakta hem de çocukların içsel gelişim süreçlerini sınırlayabilmektedir.

Oysa gelişim psikolojisi bize şunu açıkça göstermektedir:
Sıkılmak bir problem değil, gelişimin doğal ve değerli bir parçasıdır.

Değişen Ebeveynlik Algısı ve Psikolojik Yük

Dijital çağda bilgiye erişimin artması, sosyal medyada idealize edilen ebeveynlik örüntüleri ve “mükemmel ebeveyn” beklentisi, ebeveynlerin üzerindeki psikolojik baskıyı belirgin biçimde artırmıştır.

Araştırmalar, günümüzde ebeveyn tükenmişliğinin (parental burnout) giderek yaygınlaştığını ve bu durumun ebeveyn-çocuk ilişkisinin niteliğini olumsuz etkileyebileceğini ortaya koymaktadır (Mikolajczak, Raes & Roskam, 2018).

Sürekli organize edilen etkinlikler, yoğun kurs programları ve yapılandırılmış zamanlar; dışarıdan bakıldığında destekleyici gibi görünse de çocuğun:

• İçsel motivasyon geliştirmesini
• Kendilik farkındalığını
• Yaratıcı düşünmesini
• Problem çözme becerilerini
  sınırlayabilmektedir.

Sıkıntı: Gelişim İçin Bir Alan

Psikoloji literatüründe sıkıntı (boredom), yalnızca pasif bir durum değil; zihinsel üretkenliğin başladığı eşik olarak ele alınmaktadır.

Sandi Mann (2016), sıkılmanın bireyi içe dönmeye, düşünmeye ve yaratıcı çözümler üretmeye yönlendirdiğini belirtmektedir. Sıkıntı sırasında birey dış uyarandan çekilir ve iç dünyasına yönelir; bu da hayal gücünü ve bilişsel esnekliği destekler.

Bench ve Lench (2013) ise çalışmalarında, yapılandırılmamış zaman deneyimi yaşayan bireylerin daha yüksek yaratıcı düşünme kapasitesine sahip olduğunu göstermiştir.

Çocuk için sıkılmak;

• İçsel kaynaklarına ulaşma fırsatıdır
• Kendi ilgilerini keşfetme alanıdır
• Öz düzenleme becerisinin geliştiği zemindir
• Dış yönlendirme olmadan düşünmeyi öğrenme pratiğidir

Gelişimsel Dayanıklılık Açısından Sıkıntının Rolü

Çocukluk döneminde sıkıntıya tolerans geliştirebilmek, ilerleyen yaşamda belirsizlikle baş edebilmenin önemli bir yapı taşıdır.
Sürekli dışarıdan uyarılan ve yönlendirilen çocuklar, ileride:

• Boşlukta kalma
• Yalnızlıkla temas etme
• İç motivasyon geliştirme
• Kendi başına üretme
  alanlarında daha fazla zorlanabilmektedir.

Oysa sıkılmaya izin verilen çocuklar zamanla:

• Kendilerine özgü ilgi alanları geliştirir
• İçsel düzenleme becerisi kazanır
• Yaratıcılıklarını kullanmayı öğrenir
• Kendilik duygularını daha sağlıklı inşa ederler

Ebeveynler İçin Psikolojik Olarak Destekleyici Yaklaşımlar

Çocukların gelişiminde sıkıntıyı yapıcı bir deneyime dönüştürmek mümkündür. Bunun için ebeveynlere önerilebilecek bazı temel ilkeler şunlardır:

1. Sıkıntıyı hemen çözmeye çalışmayın
“Canım sıkılıyor” cümlesi, çözülmesi gereken bir problem değil; çocuğun iç dünyasına açılan bir kapı olabilir.

2. Yapılandırılmamış zaman alanları bırakın
Çocuğun kendi oyununu, kendi ritmini ve kendi merakını oluşturabileceği boşluklar son derece değerlidir.

3. Çözümü çocuğa ait bırakın
“Sence şimdi ne yapabilirsin?” gibi sorular, çocuğun düşünme ve üretme sorumluluğunu destekler.

4. Rol model olun
Kendi boş zamanlarınızda kitap okumanız, düşünmeniz, üretmeniz çocuğa güçlü bir mesaj verir:
Boşluk tehlikeli değil; üretken bir alandır.

Sıkılmak, modern yaşamın düşmanı değil; gelişimin sessiz öğretmenidir.
Çocukların sıkılmalarına alan açmak; onların iç dünyalarına, yaratıcılıklarına ve bireysel potansiyellerine saygı göstermektir.

Bazen hiçbir şey yapmıyor gibi görünen çocuklar, aslında en önemli gelişimsel süreci yaşamaktadır:
Kendileriyle temas etmeyi öğrenmektedirler.

Kaynakça

Bench, S. W., & Lench, H. C. (2013). On the Function of Boredom. Behavioral Sciences, 3(3), 459–472.
Mann, S. (2016). The Upside of Downtime: Why Boredom is Good for Your Health. Hachette UK.
Mikolajczak, M., Raes, M. E., & Roskam, I. (2018). Parental Burnout: What is it and how can it be prevented? Psychological Science, 29(1), 121–133.